Στην πρώτη αίθουσα διαβάζετε κάθε λεζάντα. Στην τέταρτη διαβάζετε μόνο τους τίτλους. Στην ένατη περνάτε δίπλα από έναν πίνακα για τον οποίο διασχίσατε όλη την πόλη, και σκέφτεστε κυρίως πού είναι το καφέ. Αυτή η κατρακύλα έχει όνομα: μουσειακή κόπωση. Την έχετε νιώσει, όπως σχεδόν όλοι όσοι έχουν περάσει ένα απόγευμα σε ένα μεγάλο μουσείο.
Είναι μια αναμενόμενη αντίδραση σε ένα κτίριο γεμάτο πράγματα που ζητούν όλα μαζί την προσοχή σας, και δεν υπάρχει λόγος να νιώθετε ενοχές. Τα καλά νέα είναι ότι μπορείτε να την υπολογίσετε στο πρόγραμμά σας, και οι λύσεις είναι μικρές. Παρακάτω θα βρείτε επτά, χωρισμένες ανάλογα με το πότε βοηθούν: πριν πάτε, όσο είστε μέσα και αφού φύγετε.
Από πού προέρχεται η μουσειακή κόπωση
Ο όρος έχει ιστορία πάνω από έναν αιώνα. Το 1916 ο Benjamin Ives Gilman, τότε γραμματέας του Museum of Fine Arts της Βοστώνης, δημοσίευσε στο The Scientific Monthly ένα άρθρο με τίτλο «Museum Fatigue» («Μουσειακή κόπωση»). Φωτογράφισε έναν άνδρα να περνά μία μία τις προθήκες του μουσείου και έδειξε πόσο σκύψιμο, κάθισμα στις φτέρνες και τέντωμα του λαιμού χρειαζόταν για να δει αντικείμενα τοποθετημένα πολύ χαμηλά ή πολύ ψηλά. Το συμπέρασμά του ήταν ότι η ίδια η διαμόρφωση των αιθουσών εξαντλούσε τους επισκέπτες πριν το κάνει το περιεχόμενο.
Μεταγενέστεροι ερευνητές διεύρυναν την ιδέα. Οι John Falk και Lynn Dierking, που μελετούν τους επισκέπτες μουσείων εδώ και δεκαετίες, περιγράφουν ένα τυπικό μοτίβο: ένα διάστημα στενής, προσεκτικής παρατήρησης που κρατά περίπου τα πρώτα 30 έως 45 λεπτά, και μετά ένα πέρασμα «με το βλέμμα στα γρήγορα» (cruising), όπου οι άνθρωποι σαρώνουν τις αίθουσες και σταματούν πολύ πιο σπάνια. Ο ψυχολόγος Stephen Bitgood, εξετάζοντας την έρευνα το 2009, υποστήριξε ότι η λέξη «κόπωση» μπλέκει μαζί πολλά διαφορετικά πράγματα. Ένα μέρος της είναι πονεμένα πόδια. Ένα άλλο είναι ο κορεσμός, το σημείο όπου η δέκατη προθήκη με ρωμαϊκά νομίσματα απλώς δεν καταγράφεται πια.
Βοηθά να ξέρετε πώς φαίνεται από μέσα, γιατί σπάνια παρουσιάζεται ως κούραση. Αρχίζετε να διαβάζετε μόνο τους τίτλους στις λεζάντες. Κοιτάτε το κινητό ανάμεσα στις αίθουσες. Προσέχετε τον κόσμο περισσότερο από τη συλλογή, και σας εκνευρίζουν μικροπράγματα: αυτός που στέκεται μπροστά στην προθήκη, η αίθουσα που έχει πολλή ζέστη. Επιταχύνετε. Το μουσείο είναι ίδιο με πριν από μία ώρα. Η προσοχή σας είχε αδειάσει εδώ και ώρα και εσείς συνεχίσατε.
Από αυτό βγαίνουν δύο πρακτικά συμπεράσματα. Η προσοχή σας στο μουσείο είναι ένας προϋπολογισμός, και αρχίζετε να τον ξοδεύετε από την είσοδο. Και η ξεκούραση τον αναπληρώνει, αλλά μόνο αν χρησιμοποιεί διαφορετικό κομμάτι του εαυτού σας από αυτό που κουράστηκε.
Πριν από την επίσκεψη: ξοδέψτε λιγότερα, συνειδητά
1. Διαλέξτε τρία έργα που δεν θέλετε να χάσετε και λιγότερες αίθουσες
Οι περισσότεροι σχεδιάζουν μια επίσκεψη σε μουσείο με βάση το ωράριο: «έχουμε από τις 10 ως τη 1». Η προσοχή είναι καλύτερη μονάδα μέτρησης. Αν έχετε στη διάθεσή σας γύρω στα 40 λεπτά πραγματικά καλής παρατήρησης, αποφασίστε από πριν πού θα πάνε.
Ανοίξτε την ιστοσελίδα του μουσείου το προηγούμενο βράδυ και διαλέξτε τρία έργα που θα λυπόσασταν να χάσετε. Βρείτε τα στον χάρτη. Μετά διαλέξτε τις αίθουσες γύρω τους και δεχτείτε ότι το υπόλοιπο κτίριο είναι για μια άλλη επίσκεψη. Μια ξενάγηση στα σημαντικότερα έργα, αν το μουσείο έχει, το κάνει αυτό για εσάς.
Μοιάζει σαν να παραιτείστε από κάτι. Μια επίσκεψη όπου είδατε πραγματικά τρία έργα και περιπλανηθήκατε σε λίγες αίθουσες γύρω τους είναι καλύτερη από μια επίσκεψη όπου περάσατε δίπλα από τετρακόσια αντικείμενα και θυμάστε το πωλητήριο. Έχουμε γράψει περισσότερα γι' αυτό το είδος προετοιμασίας στο πώς να σχεδιάσετε μια επίσκεψη σε μουσείο με ηχητικό ξεναγό.
2. Φάτε πρώτα και βάλτε το διάλειμμα στο πρόγραμμα
Η πείνα και η μουσειακή κόπωση μοιάζουν σχεδόν ίδιες από μέσα: ανησυχία, ανυπομονησία, εύκολος εκνευρισμός με τον κόσμο. Φάτε πριν μπείτε ή βάλτε το καφέ ως σταθερή στάση περίπου μία ώρα μετά την έναρξη της επίσκεψης.
Μετράει και η ώρα. Πηγαίνετε όταν είστε ξεκούραστοι, που για τους περισσότερους σημαίνει το πρωί, και όταν το μουσείο είναι ήσυχο, που στα περισσότερα μουσεία σημαίνει καθημερινή. Ο κόσμος κουράζει από μόνος του: κάθε φορά που περιμένετε να ανοίξει ένα κενό μπροστά σε έναν πίνακα ή παρακάμπτετε ένα γκρουπ, ξοδεύετε λίγη από την ίδια προσοχή που ήρθατε να δώσετε στην τέχνη.
Το ίδιο ισχύει για τα παπούτσια και τις τσάντες. Οι φωτογραφίες του Gilman αφορούσαν το σώμα, και ένα βαρύ παλτό στο χέρι για δύο ώρες είναι ένας φόρος κούρασης που μπορείτε να γλιτώσετε. Αφήστε το στο βεστιάριο. Φορέστε τα παπούτσια με τα οποία θα περπατούσατε μια ολόκληρη πόλη.
Κατά την επίσκεψη: ξεκουραστείτε πριν το χρειαστείτε
3. Καθίστε πριν σας το ζητήσουν τα πόδια σας
Τα παγκάκια στις αίθουσες υπάρχουν για κάποιο λόγο. Οι περισσότεροι επισκέπτες τα χρησιμοποιούν μόνο όταν έχουν ήδη εξαντληθεί, και τότε είναι αργά. Καθίστε κάθε 30 με 40 λεπτά, ιδανικά μπροστά σε κάτι που σας αρέσει, και δώστε στον εαυτό σας πέντε λεπτά να κοιτάζει χωρίς να διαβάζει τίποτα.
Το καφέ μετράει ως διάλειμμα, και συχνά είναι το καλύτερο σε όλο το κτίριο. Ένας καφές και είκοσι λεπτά χωρίς να στέκεστε όρθιοι γύρω στη μία ώρα μπορεί να σας χαρίσει μια δεύτερη καλή ώρα. Πολλά μουσεία έχουν επίσης μια αυλή, έναν κήπο ή ένα παράθυρο με θέα στην πόλη. Η Rachel και ο Stephen Kaplan, οι ψυχολόγοι πίσω από τη θεωρία αποκατάστασης της προσοχής (attention restoration theory), ονόμασαν την εύκολη, αβίαστη προσοχή που δίνουμε σε πράγματα όπως τα δέντρα και το νερό που κυλά «ήπια γοητεία» (soft fascination). Δέκα λεπτά από αυτήν είναι πραγματική ξεκούραση για το είδος της προσοχής που καταναλώνει μια αίθουσα έκθεσης.
4. Αφήστε έναν ξεναγό να διαβάζει για εσάς
Ένα εκπληκτικά μεγάλο μέρος της μουσειακής κόπωσης είναι το διάβασμα. Οι λεζάντες στους τοίχους είναι σύντομες, αλλά είναι εκατοντάδες, και η καθεμία σας ζητά να περάσετε από το κοίταγμα στο διάβασμα και πάλι πίσω. Τα μάτια σας κάνουν διπλή βάρδια όλο το απόγευμα.
Ένας ηχητικός ξεναγός σάς παίρνει αυτό το βάρος. Κρατάτε το βλέμμα στο έργο και κάποιος άλλος διαβάζει για εσάς, στο αυτί σας. Οι καλύτεροι ξεναγοί λειτουργούν και ως φίλτρο: σας λένε ποια λίγα πράγματα σε μια αίθουσα αξίζουν μια στάση, ώστε να μη χρειάζεται να αποφασίζετε σαράντα φορές την ώρα. Εξετάσαμε αναλυτικότερα γιατί έχει σημασία αυτό στο άρθρο για τη μείωση του γνωστικού φορτίου στους ηχητικούς ξεναγούς μουσείων.
Το μυστικό είναι να χρησιμοποιείτε τον ξεναγό με μέτρο. Ακούστε στις στάσεις που σας ενδιαφέρουν, παραλείψτε τις υπόλοιπες και βγάλτε τα ακουστικά για μία ή δύο αίθουσες όταν θέλετε απλώς να κοιτάξετε. Οι συμβουλές μας για να αξιοποιήσετε στο έπακρο έναν ηχητικό ξεναγό μουσείου το αναλύουν περισσότερο. Ο ξεναγός υπάρχει για να σας δείχνει την τέχνη. Τα μάτια σας ανήκουν στους τοίχους.
5. Αλλάξτε αισθήσεις
Αν εδώ και μία ώρα διαβάζετε λεζάντες και μελετάτε πίνακες, περισσότεροι πίνακες δεν θα βοηθήσουν. Αλλάξτε κανάλι. Περάστε δέκα λεπτά σε μια αίθουσα που κανονικά θα παραλείπατε, ακριβώς επειδή είναι διαφορετική: μουσικά όργανα, έπιπλα, μια αυλή με γλυπτά όπου περπατάτε γύρω από τα έργα αντί να στέκεστε μπροστά τους. Αγγίξτε ένα αντικείμενο αφής, αν το μουσείο έχει. Δείτε μια σύντομη ταινία στον εκπαιδευτικό χώρο.
Οι οικογένειες με παιδιά το κάνουν αυτό αυθόρμητα, και οι ενήλικες μπορούν να δανειστούν το κόλπο. Ένα παιδί που έχει βαρεθεί τους πίνακες θα περάσει ευχαρίστως ένα τέταρτο σε μια αίθουσα με πανοπλίες ή σε μια διαδραστική αίθουσα, και μετά θα γυρίσει στους πίνακες με φρέσκια ματιά. Η δική σας προσοχή λειτουργεί περίπου με τον ίδιο τρόπο. Απλώς διαμαρτύρεται πιο σιγανά.
Η αλλαγή υλικού είναι ξεκούραση, ακόμα και μέσα στο μουσείο. Το σημείο κορεσμού του Bitgood έχει να κάνει με την ομοιομορφία: είκοσι ολλανδικές νεκρές φύσεις στη σειρά γίνονται πιο δύσκολο να τις δεις από δέκα νεκρές φύσεις και δέκα άλλα πράγματα. Αν το επιτρέπει το κτίριο, πηγαινοέλθετε ζιγκ ζαγκ ανάμεσα στις συλλογές.
Μετά την επίσκεψη: ξεκούραση χωρίς κόπο
Η επίσκεψη δεν τελειώνει στην τελευταία αίθουσα. Υπάρχει η ουρά στο βεστιάριο, η αναμονή για τραπέζι στο καφέ, η αποβάθρα, το μετρό ή το τρένο της επιστροφής. Αυτός ο ενδιάμεσος χρόνος είναι καλή ευκαιρία να ξεκουράσετε συνειδητά το οπτικό και λεκτικό κομμάτι του μυαλού σας, και είναι εύκολο να τον σπαταλήσετε στο σκρολάρισμα, που κυρίως προσθέτει κι άλλες εικόνες και κι άλλο κείμενο.
6. Λύστε έναν σύντομο γρίφο λογικής όσο περιμένετε
Ένας μικρός γρίφος λογικής ταιριάζει σε μια ουρά ή σε ένα τρένο. Χρησιμοποιεί διαφορετικό είδος σκέψης από αυτό που χρησιμοποιήσατε στις αίθουσες. Το να κοιτάτε τέχνη σημαίνει να προσλαμβάνετε εικόνες, να διαβάζετε, να ζυγίζετε νοήματα και να κάνετε συνειρμούς. Ένα sudoku δεν ζητά τίποτα από αυτά. Είναι εννέα σειρές με ψηφία και ένας σαφής κανόνας, και μπορείτε να σταματήσετε σε οποιοδήποτε τετράγωνο χωρίς να χάσετε τίποτα.
Κρατήστε το σύντομο και ήρεμο. Ένας γρίφος είναι υπεραρκετός, και ένα βιβλιαράκι με γρίφους στην τσάντα κάνει τη δουλειά όσο καλά και οτιδήποτε άλλο. Αν προτιμάτε το κινητό, διαλέξτε κάτι που δεν σας βομβαρδίζει με διαφημίσεις και ειδοποιήσεις, γιατί αυτές φέρνουν πίσω ακριβώς τον θόρυβο από τον οποίο προσπαθείτε να ξεκουραστείτε. Το Sudoku Royale, μια δωρεάν εφαρμογή sudoku χωρίς διαφημίσεις, έχει έναν καινούργιο γρίφο κάθε μέρα και πιο εύκολα επίπεδα για όταν το κεφάλι σας είναι ήδη γεμάτο.
Μετά αφήστε το στην άκρη. Δέκα λεπτά ήσυχης σκέψης σε άλλο ρυθμό, αυτό είναι όλο το νόημα.
7. Κρατήστε την υπόλοιπη μέρα ελαφριά και φυλάξτε ένα έργο για αργότερα
Τα μουσεία το ένα μετά το άλλο την ίδια μέρα είναι ο γρηγορότερος τρόπος να πάψετε να βλέπετε οτιδήποτε. Αν κάνετε ταξίδι σε μια πόλη, βάλτε ανάμεσά τους ένα πάρκο, ένα χαλαρό μεσημεριανό ή μια βόλτα. Ο προϋπολογισμός της προσοχής σας ξαναγεμίζει, αλλά αργά.
Στον δρόμο της επιστροφής, διαλέξτε συνειδητά ένα πράγμα από την επίσκεψη για να το θυμάστε. Ένα έργο, μια λεπτομέρεια, μια ιστορία που ακούσατε. Πείτε το δυνατά σε όποιον είναι μαζί σας ή γράψτε μια γραμμή στις σημειώσεις του κινητού σας. Όταν εξηγείτε κάτι που μόλις μάθατε, το εδραιώνετε στη μνήμη, και μια θολή διαδοχή αιθουσών γίνεται μια επίσκεψη που μπορείτε να περιγράψετε μια εβδομάδα μετά.
Και αφού είστε εκεί, σημειώστε τις αίθουσες που παραλείψατε. Αυτή η λίστα είναι η επόμενη επίσκεψή σας. Οι ντόπιοι και τα μέλη ήδη αντιμετωπίζουν έτσι το μουσείο τους: μία ώρα μια Πέμπτη για μια συλλογή, άλλη μία ώρα έναν μήνα μετά για την επόμενη. Και οι επισκέπτες από άλλες πόλεις μπορούν να κάνουν κάτι παρόμοιο, αντιμετωπίζοντας ένα μεγάλο μουσείο ως δύο μισές μέρες αντί για μία μεγάλη. Αν το μουσείο προσφέρει εισιτήριο επανεισόδου ή πολυήμερο εισιτήριο, χρησιμοποιήστε το. Η δεύτερη επίσκεψη είναι σχεδόν πάντα καλύτερη από ό,τι θα ήταν η τελευταία ώρα της πρώτης.
Γιατί τα μουσεία αρχίζουν να το λαμβάνουν υπόψη
Μπορείτε και πάλι να δείτε ένα ολόκληρο μουσείο με τον καιρό, σε επισκέψεις που ταιριάζουν με τον τρόπο που λειτουργεί η προσοχή. Πολλά μουσεία ήδη βοηθούν: περισσότερα καθίσματα στις αίθουσες, καφέ στη μέση της διαδρομής, διαδρομές με τα σημαντικότερα έργα για όσους έχουν μία ώρα και ξεναγοί που σας αφήνουν να επιλέξετε πόσο βαθιά θα πάτε σε κάθε στάση.
Ιδίως οι ηχητικοί ξεναγοί αλλάζουν. Νεότεροι ξεναγοί σε μορφή εφαρμογής, όπως το Musa, σας επιτρέπουν να ακολουθείτε μια επιμελημένη διαδρομή όταν θέλετε καθοδήγηση, να κάνετε μια ερώτηση όταν κάτι σας τραβά την προσοχή και να προσπερνάτε ελεύθερα όταν πέφτει η ενέργειά σας. Τους βλέπετε όλο και συχνότερα, εν μέρει επειδή τα μουσεία μπορούν πλέον να πληρώνουν μόνο όταν οι επισκέπτες χρησιμοποιούν πραγματικά τον ξεναγό, οπότε η προσφορά ενός ξεναγού είναι μικρότερο ρίσκο για ένα μικρότερο μουσείο. Ό,τι κι αν προσφέρει το μουσείο, το παραπάνω σχέδιο εξακολουθεί να λειτουργεί. Τρία έργα, ένα κάθισμα πριν το χρειαστείτε και κάτι ήσυχο και διαφορετικό για τον δρόμο της επιστροφής.